Þetta er ein mikilvægasta spurningin í umræðunni um hugsanlega inngöngu í ESB, og það má horfa á hana frá báðum hliðum.
Í dag heyrum við undir sirka þrjá fjórðu af regluverki ESB í gegnum EES-samninginn. Okkur er haldið upplýstum, við getum gert athugasemdir og höfum fræðilega séð fyrirvararétt (neitunarvald) — en við höfum engan atkvæðisrétt. Enginn íslenskur Evrópuþingmaður situr á Evrópuþinginu þegar þessi lög eru rædd. Enginn íslenskur ráðherra greiðir atkvæði í ráðherraráðinu. Við erum, eins og norskir gagnrýnendur EES-samningsins orða það gjarnan, „faxlýðræði“ — við fáum lögin send í bréfasíma (eða í tölvupósti í dag) og höfum sáralítil tækifæri til að móta þau.
Innan ESB breytist þessi mynd í grundvallaratriðum. Við fengjum okkar fulltrúa í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins (einn frá hverju aðildarríki), þingmenn á Evrópuþinginu (líklega sex, sem er lágmarksfjöldi) og sæti í ráðherraráðinu þar sem flest lög eru afgreidd. Í ráðherraráðinu veitir atkvæðakerfið smærri ríkjum hlutfallslega aukið vægi. Malta, sem er með færri íbúa en við, hefur nákvæmlega jafn mikið formlegt atkvæðavægi og önnur ríki þegar mál krefjast einróma samþykkis. Þegar kosið er með auknum meirihluta er atkvæðavægi Möltu á mann síðan margfalt meira en hjá Þýskalandi eða Frakklandi.
Síðan má ekki gleyma samstarfinu og bandalögunum. Evrópusambandið byggir mikið á bandalögum og Norðurlöndin — Danmörk, Svíþjóð og Finnland, ásamt Eystrasaltsríkjunum — hafa ríka hefð fyrir því að stilla saman strengi sína. Við myndum eðlilega falla beint inn í þennan hóp og bæta rödd okkar við öfluga fylkingu sem hefur nú þegar mun meiri áhrif en samanlagður íbúafjöldi hennar gefur til kynna í málaflokkum á borð við gagnsæi, stafræna stefnumótun, loftslagsmál og sjávarútveg.
Aðild að ESB þýðir reyndar líka að við myndum þurfa að sætta okkur við meirihlutaákvarðanir sem við erum ósammála. Í málum þar sem kosið er með auknum meirihluta gætum við lent í minnihluta og orðið undir í atkvæðagreiðslum. En þetta er einmitt sá raunveruleiki sem við búum nú þegar við undir EES-samningnum — við tökum löggjöfina upp hvort sem er. Munurinn er sá að innan ESB hefðum við að minnsta kosti verið í herberginu til að verja hagsmuni okkar, mynda bandalög, gera málamiðlanir og móta niðurstöðuna áður en atkvæðagreiðslan fór fram.
Heimildir og ítarefni:
- Sáttmálinn um Evrópusambandið (Treaty on European Union), 14. gr. (um Evrópuþingið) og 16. gr. (um ráðherraráðið).
- Upplýsingavefur framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins: „How decisions are made“ (Upplýsingar um ákvarðanatökuferli og lýðræðislegt ferli innan ESB, uppfært 2024).
- Alþingi / Utanríkisráðuneytið: Skýrsla utanríkisráðherra um framkvæmd EES-samningsins (gefin út árlega, m.a. árið 2023). Fjallar reglubundið um stöðu Íslands, tækifæri til áhrifa og skort á formlegum atkvæðisrétti við mótun löggjafar.
- Utanríkisráðuneyti Íslands: Þátttaka Íslands í samstarfi á vettvangi EES (Skýrsla starfshóps um EES-samninginn, 2019). Greinir ítarlega frá áhrifaleysi Íslands á síðari stigum lagasetningar ESB og lýðræðishallanum sem því fylgir.