Myndin af andlitslausum skriffinnum í Brussel sem taka ákvarðanir fyrir 450 milljónir Evrópubúa er lífseig — en hún er á margan hátt röng.
Svona eru lögin sett innan ESB: Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins semur frumvörp. Frumvörpin verða að hljóta samþykki tveggja stofnana: Ráðherraráðs ESB, þar sem ráðherrar frá öllum aðildarríkjum greiða atkvæði, og Evrópuþingsins, þar sem beint kjörnir þingmenn eru fulltrúar borgaranna. Þetta er ekki ósvipað því þegar ríkisstjórn leggur fram lagafrumvörp og Alþingi samþykkir eða hafnar þeim; kerfi sem við þekkjum mætavel.
Í Ráðherraráðinu myndum við eiga ráðherra við borðið fyrir hvern og einn málaflokk. Í mörgum málum þarf einróma samþykki, sem þýðir að hvaða ríki sem er, að okkur meðtöldum, getur komið í veg fyrir að tillaga nái fram að ganga. Þegar kosið er með auknum meirihluta gefur kerfið smærri ríkjum mun meira vægi en höfðatala segir til um. Malta, sem er með svipaðan íbúafjölda og við, hefur nýtt sér þetta með góðum árangri.
Við myndum einnig eiga fulltrúa á Evrópuþinginu — líklega sex þingmenn, sem er lágmarksfjöldinn — og fulltrúa í framkvæmdastjórn ESB. Við myndum tilnefna dómara við Evrópudómstólinn og hafa rödd í öllum stofnunum ESB.
Berum þetta saman við núverandi stöðu okkar innan EES. Við förum eftir sirka þremur fjórðu af regluverki ESB án þess að hafa atkvæðisrétt í Ráðherraráðinu, án þingmanna á Evrópuþinginu og án fulltrúa í framkvæmdastjórninni. Ákvarðanir eru teknar, haft er samráð við okkur og síðan innleiðum við reglurnar. Hugtakið „faxlýðræði“ (e. fax democracy) var fundið upp af norskum gagnrýnendum til að lýsa einmitt þessu fyrirkomulagi.
Stóra spurningin er ekki hvort innganga í ESB þýði að okkur verði „stjórnað frá Brussel“. Spurningin er hvort við munum hafa meiri eða minni lýðræðisleg áhrif á reglurnar sem við förum nú þegar eftir. Eins og staðan er núna fylgjum við stórum hluta reglna ESB án þess að hafa um þær formlegt ákvörðunarvald.
Heimildir og ítarefni:
- Sáttmáli um Evrópusambandið (TEU), 14.–17. grein. Kveður á um hlutverk og samsetningu stofnana Evrópusambandsins.
- Evrópusambandið (2024). Ordinary legislative procedure. Opinber upplýsingavefur ESB um venjulega lagasetningarmeðferð og ferlið þar sem Evrópuþingið og Ráðherraráðið samþykkja lög í sameiningu.
- Evrópusambandið (2024). Voting system in the Council. Upplýsingar um atkvæðagreiðslur og aukinn meirihluta, og hvernig smærri ríki fá aukið hlutfallslegt vægi miðað við íbúafjölda.
- Utanríkisráðuneytið (2019). Skýrsla starfshóps um framkvæmd EES-samningsins. Greining á framkvæmd samningsins sem fjallar meðal annars um lýðræðishalla og takmörkuð áhrif Íslands á mótun nýrrar löggjafar.
- NOU 2012:2. Utenfor og innenfor: Norges avtaler med EU. Norsk opinber skýrsla (Evrópuúttektin) sem greinir ítarlega svokallað „faxlýðræði“ og stöðu EFTA-ríkjanna innan EES-samstarfsins.