Þessar áhyggjur rista djúpt — endurnýjanlega orkan okkar er ekki bara efnahagsleg eign, hún er stór hluti af því hver við erum sem þjóð. Því á þessi spurning skilið hreinskilin svör.
Í 194. grein sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins (TFEU) kemur skýrt fram að hvert aðildarríki hafi rétt til að ákveða skilyrði fyrir nýtingu orkuauðlinda sinna, velja á milli ólíkra orkugjafa og ákveða almenna uppbyggingu orkuöflunar sinnar. Þetta er engin loðin grundvallarregla — þetta er skýr vernd á fullveldi yfir náttúruauðlindum á allra hæsta stigi samninga ESB.
Reynsla núverandi aðildarríkja gerir þetta enn skýrara. Frakkar luku við að þjóðnýta EDF — sitt stærsta orkufyrirtæki — að fullu árið 2023, þegar eignarhlutur ríkisins fór úr 89% upp í 100%. Franska þingið samþykkti í kjölfarið lög sem koma gagngert í veg fyrir hvers kyns einkavæðingu á fyrirtækinu í framtíðinni. Sænska fyrirtækið Vattenfall, sem er eitt stærsta orkufyrirtæki Evrópu, er í 100% eigu sænska ríkisins og hefur verið það allan þann tíma sem Svíar hafa verið í ESB eða í um þrjá áratugi. Austurríki, Finnland og mörg önnur aðildarríki halda sömuleiðis umtalsverðu eða fullu ríkiseignarhaldi á sínum orkugeirum.
Það sem reglur ESB krefjast hins vegar er að orkufyrirtæki í ríkiseigu starfi samkvæmt sömu samkeppnisreglum og einkarekin fyrirtæki — þau mega ekki misnota markaðsráðandi stöðu sína til að bola samkeppnisaðilum ósanngjarnlega burt af markaðnum. Þetta snýst um hegðun á markaði, en ekki eignarhald. Landsvirkjun gæti þannig áfram verið í 100% ríkiseigu og starfað nákvæmlega eins og hún gerir núna, svo lengi sem fyrirtækið tekur þátt í eðlilegri og sanngjarnri samkeppni á orkumarkaði.
Orkustefna ESB snýst fyrst og fremst um afhendingaröryggi, sjálfbærni og samtengingu orkuneta — ekki um það hver eigi virkjanirnar. Hreina og endurnýjanlega orkan okkar myndi öllu frekar gera okkur að dýrmætum bandamanni í loftslagsmálum ESB, fremur en skotmarki fyrir einhvers konar þvingaða endurskipulagningu eða einkavæðingu.
Heimildir og ítarefni:
- Sáttmáli um starfshætti Evrópusambandsins (TFEU), 194. grein. Staðfestir lagalegan rétt aðildarríkja til að ráða yfir orkuauðlindum sínum og velja eigin orkugjafa.
- Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. (2024). Upplýsingar og samantekt um fullveldi og sjálfstæði aðildarríkja í orkumálum.
- Frönsk lög nr. 2023-491 (Loi n° 2023-491 du 22 juin 2023). Lagasetning sem varðar fulla þjóðnýtingu franska ríkisins á orkufyrirtækinu Électricité de France (EDF) og bann við framtíðareinkavæðingu þess.
- Vattenfall AB. (2024). Corporate Governance. Upplýsingar um eignarhald sem staðfesta að sænska ríkið á fyrirtækið að öllu leyti.