Við megum með réttu vera stolt af árangri okkar í umhverfismálum. Næstum 100% af raforku okkar og húshitun kemur frá endurnýjanlegum orkugjöfum — jarðvarma og vatnsafli. Fiskveiðistjórnunarkerfið okkar er eitt það sjálfbærasta í heimi. Loftið er hreint, vatnið ómengað og náttúran er einstök.
En umhverfismál snúast um meira en bara orku og sjávarútveg og staðan er blæbrigðaríkari en við viljum stundum viðurkenna.
Umhverfislöggjöf ESB — yfir 200 lagagerðir sem ná yfir loftgæði, vatnsgæði, meðhöndlun úrgangs, efnavöru, líffræðilega fjölbreytni og loftslagsmál — er eitt viðamesta og ítarlegasta regluverk sinnar tegundar í heimi. Græni sáttmáli Evrópu (e. European Green Deal), sem var samþykktur árið 2019 og hefur verið í stöðugri innleiðingu síðan, skuldbindur ESB til að ná kolefnishlutleysi fyrir árið 2050 með bindandi áfangamarkmiðum. Viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir (ETS) setur verðmiða á kolefnislosun í iðnaði og orkuframleiðslu. REACH-reglugerðin stýrir notkun á þúsundum efna. Ný löggjöf um endurheimt náttúru (e. Nature Restoration Law) setur síðan bindandi markmið um endurheimt vistkerfa.
Í gegnum EES-samninginn innleiðum við nú þegar stóran hluta af þessu — en þó ekki allt. Á sviðum eins og meðhöndlun úrgangs, hringrásarhagkerfinu, verndun líffræðilegrar fjölbreytni og landnýtingu er regluverkið okkar ekki jafn sterkt og hjá ESB. Losun gróðurhúsalofttegunda á hvern íbúa hér á landi er auk þess ekki eins lág og fréttir af endurnýjanlegri orku gefa til kynna þegar samgöngur og iðnaður eru tekin með í reikninginn.
Aðild að ESB myndi þýða að við tækjum upp alla umhverfislöggjöf sambandsins, þar á meðal á sviðum þar sem við þyrftum að gera auknar kröfur til okkar sjálfra. Fyrir þjóð sem metur náttúru sína mikils má færa sterk rök fyrir því að þetta sé frekar ávinningur en kostnaður — það myndi fella okkur inn í metnaðarfyllsta regluverk heims um umhverfisvernd, ásamt virkum eftirlitskerfum og fjármögnunarmöguleikum sem EES-samningurinn býður ekki upp á.
Spurningin er því í raun ekki „hver er kominn lengra“ heldur „hvaða leið tryggir okkur sterkustu umhverfisumgjörðina til framtíðar“. Þegar litið er til þess er hægt að færa mjög sterk rök fyrir því að full aðild veiti okkur verkfæri sem EES-samningurinn einn og sér gerir ekki.
Heimildir og ítarefni:
- Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins (2024). The European Green Deal (Yfirlit um Græna sáttmálann og stefnumótun í loftslagsmálum).
- Umhverfisstofnun (2024). Losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi (National Inventory Report / Skýrsla Íslands um losun gróðurhúsalofttegunda).
- Ráðherraráð ESB og Evrópuþingið (2024). Nature Restoration Law (Löggjöf um endurheimt náttúru, samþykkt 2024).
- Eurostat (2024). Greenhouse gas emissions per capita (Tölfræði og umhverfisvísar um losun í Evrópu).
- EFTA-skrifstofan (2024). EEA-Lex gagnagrunnurinn (Yfirlit yfir umhverfislöggjöf ESB og hvaða gerðir eru í gildi á EES-svæðinu).