Þetta er eðlilegt áhyggjuefni. Skuldakreppan á evrusvæðinu á árunum 2010–2015, með sínum dramatísku fyrirsögnum um neyðaraðstoð við Grikkland, Írland og Portúgal, skildi eftir sig þá tilfinningu að ESB-ríki væru knúin til að borga fyrir mistök hvers annars. Raunveruleikinn er þó blæbrigðaríkari en fyrirsagnirnar gáfu til kynna og lagaumgjörðin er algjörlega skýr.
Í 125. grein sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins (TFEU) — gjarnan kölluð ákvæðið um bann við yfirtöku skulda (e. no bailout clause) — er tekið skýrt fram að hvorki ESB né nokkurt aðildarríki skuli bera ábyrgð á eða taka á sig skuldir annars aðildarríkis. Þetta er engin tillaga; þetta er sáttmálabundin skylda sem er ætlað að tryggja að hvert og eitt land sýni ábyrgð og aga í ríkisfjármálum sínum.
Það sem gerðist í evrukreppunni var alls ekki yfirfærsla skulda á milli ríkja. Lönd í erfiðleikum fengu neyðarlán í gegnum Evrópska stöðugleikakerfið (ESM) — lán sem þarf að endurgreiða að fullu, með vöxtum. Þetta svipar mun meira til vinnubragða Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (sem við nýttum okkur sjálf árið 2008) heldur en til þess að eitt land sé að borga reikningana fyrir annað. Lánveitendurnir höfðu í raun hagnað af þessum lánum og Grikkland hefur staðið skil á öllum sínum endurgreiðslum samkvæmt áætlun.
Framlag okkar til fjárlaga ESB myndi byggjast á landsframleiðslu. Það fyrirkomulag er í grunninn sambærilegt við það sem við borgum nú þegar vegna EES-samningsins í gegnum Uppbyggingarsjóð EES, þótt upphæðin yrði vissulega nokkuð hærri við fulla aðild. Þetta er í raun félagsgjald fyrir þá þjónustu, þann markaðsaðgang og þá uppbyggingarsjóði sem ESB býður upp á. Það hefur ekkert að gera með að greiða niður ríkisskuldir annarra landa.
Það er þó ein réttmæt viðbót sem vert er að nefna: ESB kynnti nýlega til leiks sameiginlegar lántökur í fyrsta sinn í gegnum viðreisnarsjóðinn NextGenerationEU. Þar fær ESB peninga sameiginlega að láni sem aðildarríkin munu sameiginlega greiða til baka. Við myndum taka þátt í þessu sem fullgilt aðildarríki. Hins vegar er þetta sérstök aðgerð með skýrt afmörkuðum markmiðum (viðreisn eftir heimsfaraldurinn, græn umskipti og stafræn umbreyting) og fyrirfram ákveðinni endurgreiðsluáætlun — en ekki óútfylltur tékki eða opin skuldbinding til að mæta fjárlagahalla hjá öðrum löndum.
Kjarninn er þessi: Að ganga í ESB felur í sér að greiða félagsgjald sem er í réttu hlutfalli við stærð okkar eigin hagkerfis. Það þýðir ekki að við erfum skuldir nokkurs annars ríkis.
Heimildir og ítarefni:
- Sáttmálinn um starfshætti Evrópusambandsins (TFEU), 125. grein. Kveður á um að hvorki ESB né aðildarríkin taki á sig eða beri ábyrgð á skuldbindingum annarra aðildarríkja („no bailout“-ákvæðið).
- Evrópska stöðugleikakerfið (ESM). (2024). ESM Lending Toolkit. Yfirlit yfir hvernig neyðarlánakerfi evrusvæðisins virkar og kröfur um endurgreiðslur og vexti.
- Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. (2024). NextGenerationEU. Opinber upplýsingasíða um viðreisnarsjóðinn og sameiginlegar lántökur aðildarríkja ESB.
- Fjármála- og efnahagsráðuneytið. (2024). Uppbyggingarsjóður EES. Upplýsingar um núverandi fjárframlög Íslands til Evrópusambandsins vegna EES-samningsins.
- Seðlabanki Íslands. (2008). Samstarf Íslands og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Til nánari samanburðar við eðli neyðarlána á evrusvæðinu.
- Evrópska stöðugleikakerfið (ESM). (2024). Greece's repayment profile. Yfirlit sem sýnir fram á að Grikkland hefur staðið við endurgreiðslur á lánum sínum samkvæmt settum áætlunum.