Matvælaverð hjá okkur er með því allra hæsta sem gerist í Evrópu, og stór hluti af því er afleiðing meðvitaðrar stefnu. Háir tollar vernda innlendan landbúnað — og þá sérstaklega mjólkur- og sauðfjárframleiðsluna okkar — fyrir samkeppni frá evrópskum bændum sem búa við mun lægri framleiðslukostnað. Lítri af mjólk eða kíló af osti kostar mun meira hér á landi en í nágrannalöndunum og verðmunurinn orsakast að stórum hluta af viðskiptahindrunum.
Aðild að ESB myndi afnema þessar hindranir yfir ákveðinn aðlögunartíma. Evrópskar mjólkurvörur, kjöt, ávextir, grænmeti og unnin matvæli kæmu inn á markaðinn okkar á innri markaðsverði ESB. Ef horft er til verðsamanburðar við aðildarríki ESB sem eru af svipaðri stærð og álíka afskekkt, gæti matarverð til okkar neytenda lækkað um 20–30% á mörgum algengum nauðsynjavörum. Fyrir fjögurra manna fjölskyldu er það raunverulegur peningur — sparnaðurinn gæti numið tugum þúsunda króna í hverjum mánuði.
Þetta eru í raun stórgóðar fréttir fyrir okkur neytendur og einn af áþreifanlegustu og augljósustu kostunum sem kæmu fljótt fram við aðild. En þessu fylgja hins vegar erfiðar málamiðlanir.
Landbúnaðurinn okkar, einkum mjólkur- og sauðfjárræktin, byggir á vernduðum mörkuðum auk beinna ríkisstyrkja. Þetta eru ekki bara atvinnugreinar — þær halda lífinu í byggðum víða um land þar sem aðrir atvinnumöguleikar eru kannski af skornum skammti. Í aðildarviðræðum þyrfti að taka beint á þessu: hversu háar beingreiðslur úr sameiginlegu landbúnaðarstefnu ESB (CAP) myndu bændurnir okkar fá, hversu langur yrði aðlögunartíminn áður en markaðurinn opnaðist að fullu og hvers konar byggðastyrkir stæðu til boða til að hjálpa samfélögunum okkar að laga sig að breyttum veruleika.
Önnur ESB-ríki hafa þurft að sigla þennan sjó. Finnland og Svíþjóð, sem gengu í sambandið árið 1995, voru til að mynda með svipaðan verndaðan landbúnað og sömdu um sérstök aðlögunarákvæði. Matvælaverð til neytenda lækkaði á meðan landbúnaðurinn lifði áfram — hann breyttist vissulega og einhver hagræðing átti sér stað, en hann hélt áfram. Við myndum hafa þann stóra kost að geta lært af þeirra reynslu.
Svarið við spurningunni „myndi maturinn verða ódýrari?“ er því afdráttarlaust já. Dýpri spurningin — hvort við getum stýrt þessum breytingum á þann hátt að landsbyggðin haldi velli — er hins vegar ein af stærstu áskorununum við mögulega inngöngu. Það er áskorun sem við eigum ekki að veigra okkur við að ræða opinskátt og af fullri hreinskilni.
Heimildir og ítarefni:
- Hagstofa Íslands: Vísitala neysluverðs og matarverð (2024).
- Eurostat: Verðsamanburður á matvælum milli ríkja á EES-svæðinu.
- Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins: „Sameiginlega landbúnaðarstefnan í hnotskurn“ (The Common Agricultural Policy at a Glance, 2024).
- Bændasamtök Íslands: Hagur landbúnaðarins (2024).
- Alþýðusamband Íslands (ASÍ): Úttektir og verðkannanir á áhrifum tollverndar á innlent matvælaverð.
- Félag atvinnurekenda (FA): Greiningar á áhrifum innflutningstakmarkana og tolla á matarverð á Íslandi.
- Náttúruauðlindastofnun Finnlands (Luke): Rannsóknir á þróun finnsks landbúnaðar og matvælaverðs í kjölfar inngöngu í ESB.